Αφού οι δικοί μας δεν κοινωνούνται αγάπη μου, ούτε μεταξύ μας πια, καταφεύγω σε λόγια άλλων ανθρώπων, για άλλους Μάηδες, μήπως και η διατήρηση τεσσάρων φωνημάτων, παρά το άσχετο του θέματος, φτάσει για να κρατήσει κάπως τρεις τέσσερις στιγμές.
*
Αν έπρεπε να διαλέξω ένα και μόνο βιβλίο που έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στον σχηματισμό του εγώ μου τα τελευταία δέκα χρόνια αυτό θα ήταν αναμφίβολα Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι. Θυμάμαι ακριβώς πότε το αγόρασα (Ιούνης του ‘99), την αφορμή (για να ‘χω κάτι να διαβάζω τις τρεις μέρες που θα ανάρρωνα από εγχείριση στο πόδι στρατιώτης ων), θυμάμαι -σχεδόν- το βιβλιοπωλείο (σε κάτι δρομάκια στο Παραλίμνι), θυμάμαι ότι διάβαζα τις πρώτες του σελίδες στην θέση του συνοδηγού ενώ ο πατέρας μου με έφερνε πίσω σπίτι μετά το νοσοκομέιο.
Η Αβάσταχτη ελαφρότητα με ξανάστρεψε προς τη ανάγνωση, την οποία είχα εγκαταλείψει στα χρόνια της όψιμης εφηβείας, και η μετέπειτα ανάγνωση όλων των έργων του Κούντερα στάθηκε η αφορμή να γνωρίσω και ένα αρκετά μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, πάντα από τη δική του οπτική γωνιά (την οποία ακόμα υιοθετώ εν μέρει ακόμα στην προτίμηση της προζαικότητας από τον λυρισμό, και εν μέρει προσπαθώ, και καταφέρνω σιγά-σιγά να αποτινάξω: την σχετική αδιαφορία του για τον Τζόυς, την κριτική του κατά του Ντοστογιέφσκι).
Με τα χρόνια απόχτησα δικά μου μέτρα για να αξιολογώ την πεζογραφία και την τεχνική της και αυτά δεν βρίσκονται απλά σε ασυμφωνία με τα μέτρα του Κούντερα αλλά και ο ίδιος μου φαίνεται λιγότερος απ’ό,τι πριν δέκα χρόνια. Θαυμάζω ακόμη την δεξιότητά του στο στήσιμο των πολλαπλών αφηγητών και την τελική ένωση των παράλληλων ιστοριών. Δεν αντλώ πια αισθητική ικανοποίηση από την έντονη παρουσία του δοκιμιακού λόγου στα έργα του (κι ας θεωρεί ο ίδιος ότι αυτό είναι το κατεξοχήν χαρακτηριστικό που τον ενώνει με τους κεντροευρωπαίους μυθιστορηματογράφους που θαυμάζει, τον Μπροχ και τον Μούζιλ). Το γιατί δεν ικανοποιούμαι πια με αυτά είναι ιστορία για άλλη φορά, ιστορία για χειμωνιάτικο βράδυ, όταν θα έχω τελειώσει (;) με τους δύο Ιρλανδούς, με τον Κοτζιά και τον Βαλτινό.
Η τεχνική λοιπόν του Κούντερα δεν μου αρκεί πια, αλλά επιμένω ότι εκείνο το βιβλίο του άσκησε την καθοριστικότερη επιρροή πάνω μου. Το περιεχόμενο των λεγομένων, ή, ας μου επιτραπεί η φράση, τα σημαινόμενα του εργου του, ήρθαν να θρέψουν ό,τι έσπειρε μέσα μου η ανάγνωση -όχι συστηματική, ομολογουμένως, αλλά πώς θα μπορούσε να είναι καθοριστική στα 18 αν ήταν συστηματική και δεν άφηνε τον απαραίτητο, για μένα τουλάχιστον, χώρο για δική μου ανάπλαση- η ανάγνωση, λοιπόν, των σοφιστών. Ο Κούντερα και τα σημαινόμενά του, που δεν είναι τίποτε παραπάνω αλλά και τίποτε λιγότερο από την αβάσταχτη ελαφρότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, μαζί με τον σκεπτικισμό που συνεπάγεται η αναγνώριση της ελαφρότητας, την απελπισία που φέρει αυτή η επίγνωση (που δεν μπορεί όμως, η απελπισία, να κρατήσει: θύμα κι αυτή της ελαφρότητας) ήρθαν να βρουν την ρητορική του Γοργία και τα ρητά του Πρωταγόρα για να δημιουργήσουν, εν πολλοίς ή ολίγοις, αυτό που είμαι τώρα.
Αυτό το μίγμα σκεπτικισμού και αμφιβολίας, ελαφρότητας και βαριάς υπαρξιακής απελπισίας, απέχθειας για μεγάλες ιδέες και σημαντικές αξίες, ειρωνείας και αποστασιοποίησης κουβαλώ μέσα μου ως σήμερα, προσθέτωντας σ’ αυτό ό,τι βρήκα στην πορεία: ένα εγκατελειμμένο, από θεούς, Αντώνιο, ολόκληρο το έργο του Στάνλεϋ Φις, ό,τι κατάλαβα από τον Ντεριντά, ό,τι αποσπάσματα διάβασα του Νίτσε, ό,τι θα καταλάβω από Χάιντεγκερ, κουβέντες από εδώ κι από εκεί (παρ. 33, το απόσπασμα των πρώτων γραμμών).
*
Έβλεπα στην τηλεόραση ένα αφιέρωμα για τον Γαλλικό Μάη του 68. Όλοι οι συνομιλητές (μεταξύ των οποιών και ο πάντα ενδιαφέρων Τάκης Θεοδωρόπουλος) συμφωνούσαν ότι ο Μάης δεν ήταν μόνο γαλλικό φαινόμενο, παρά η ισχυρότερη εκδήλωση μιας γενικότερης επαναστατικής απόρριψης του συστήματος, η οποία παρουσιάστηκε και στην Αμερικά και σε άλλες χώρες, Ανάμεσα σε αυτές τις άλλες χώρες ο Μάης της Πράγας βρισκόταν σε περίοπτη θέση. Δέν μπόρεσα να μην θυμηθώ ένα κείμενο του Κούντερα που διάβασα σε ένα αγγλικό περιοδικό του 1984 που μιλούσε ακριβώς για τη σχέση μεταξύ του Γαλλικού Μάη και του Τσέχικου. Δεν θέλησα να συμπυκνώσω (προς Θεού: σε έκταση, όχι σε δραστικότητα!) το επιχείρημα του Κούντερα. Παραθέτω εκτενές απόσπασμα και ελπίζω να το βρείτε εξίσου ερεθιστικό όσο τα βρήκα εγώ. Αν όχι, τότε ρίξτε το φταίξιμο στο ότι αυτός που σας γράφει τώρα είναι 18 χρονών στρατιώτης, καθηλωμένος στο κρεββάτι εδώ και δυο μέρες, με τον εγκέφαλό του να γαμιέται.
“When I arrived to spend a few days in the West in September 1968 -my eyes still seeing Russian tanks parked on Prague’s streets- an otherwise quite likeable young man asked me with unconcealed hostility: ‘So what is it you Czechs want exactly? Are you already weary of socialism? Would you have preferred our consumer society?’
Today, sixteen years on, the Western Left almost unanimously approves of the Prague Spring. But I’m not sure the misunderstanding has been clarified entirely.
Western intellectuals, with their proverbial self-centredness, often take an interest in events not in order to know them but so as to incorporate them into their own theoretical specualtions, as if they were adding another pebble to their personal mosaic. In that way Alexander Dubček may in some circumstances merge with Allende or Trotsky, i others with Lumumba or Che Guevara. The Prague Spring has been accepted, labelled -but remains unknown.
I wat to stress above all this obvious fact: the Prague Spring was not a sudden revolutioary explosion ending the dark years of Stalinism. Its way had been paved by a long and intense process of liberalization developing throughout the 1960s. It’s possible it all began even earlier, perhaps as early as 1956 or even 1948 -from the birth of the Stalinist regime in Czechoslovakia, out of the critical spirit which deconstructed the regime’s dogma little by little, pitting Marx against Marxism, common sense against ideological intoxication, humanist sophism against inhuman sophistry, and which, by dint of laughing at the system, brought the system to be ashamed of itself: a critical spirit supported by a crushing majority of the people, slowly and irremediably making power aware of its guilt, less and less able to believe in itself or in its legitimacy.
In Prague we used to say cynically that the ideal political regime was a decomposing dictatorship, where the machine of oppression functions more and more imperfectly, but by its mere existence maintains the nation’s spirit in maximum creative tension. That’s what the 1960s were, a decomposing dictatorship. When i look back, I can see us permanently dissatisfied and in protest, but at the same time full of optimism. We were sure that the nation’s cultural traditions (its scepticism, its sense of reality, its deeply rooted incredulity) were stronger than the eastern political system imported from abroad, and that they would in the end overcome it. We were the optimists of scepticism: we believed in its subversive force and eventual victory.
…
Since the Western Left of today defines its goal as socialism in freedom, it is logical that the Prague Spring should henceforth figure in its political discourse. I note more and more often, for example comparisons between the Prague Spring and the events of May 1968 in Paris, as if the two had been similar or moving in the same direction.
However, the truth is not so simple. I won’t speak of the almost too obvious difference in scope between the two (in Prague we had eight months of an entirely original political system, and it’s destruction in August was a tragic turn in our nation’s history), nor will i descend into ‘politological’ speculations which bore me and, worse still, are repugnant to me, for i spent twenty years of my life in a country whose official doctrine was able only to reduce any and every human problem to a mere reflection of politics. (This doctrinaire passion for reducing man is the evil which anyone who comes from ‘over there’ has learned to hate the most.) All I want to do is to put my finger on a few reasons (without masking their hypothetical nature) which show that despite their common non-comformism and the common desire for change, there was a substantial difference in the climate of the two Springs.
May ‘68 was a revolt of youth. The initiative in the Prague Spring lay in the hands of adults who based their action on historical experience and dissilusionment. Of course youth played an important role in the Prague Spring, but it was not a predominant role. To claim the opposite is to subscribe to a myth fabricated a posteriori in order to annex the Prague Spring to the epidemic of student revolts around the world.
May in Paris was an explosion of revolutionary lyricism. The Prague Spring was the explosion of post-revolutionary scepticism. That’s why the Parisian students looked towards Prague with mistrust (or rather, with indifference), and the man in Prague could only smile ar Parisian illusions which (righlty or wrongly) he thought discredited, comic or dangerous. (There is a paradoc worth meditating upon: the only successful -if efemeral- implementation of socialism in freedom was not achieved in revolutionary lyricism but in sceptical lucidity.)
Paris in May was radical. What had paved the way over many years for the Prague Spring was a popular revolt of the moderate. Just as Ivana the Terrible, in Škvorecký’s Miracle in Bohemia, replaces ‘bad quotations from Marx with less bad ones’, so so everyone in 1968 sought to blunt, soften and lighten the weight of the existing political system. The term thaw, sometimes used to refer to this process, is very significant: it was a matter of making the ice melt, of softening what was hard. If I speak of modetation, it’s not in any precise political sense, but in the sense of a deeply-rooted human reflex. There was a national allergy to radicalism as such, and of whatever kind, for it was connected in Czech’s subconscious minds to their worst memories.
Paris in May ‘68 challenged what is called European culture and its traditional values. The Prague Spring was a passionate defense of the European cultural tradition in the widest and most broad-minded sense – as much as a defense of Christianity as of modern art, both equally denied by the authorities. We all struggled for our right to this tradition, threatened by the anti-Western messianism of Russian totalitarianism
May in Paris was a revolt of the Left. As for the Prague Spring, the traditional concepts of right and left are not able to account for it. (The left/right division still has a very real menaing in the life Western peoples. On the stage of world politics, however, it no longer has much significance. Is totalitarianism left-wing or right-wing? Progressive or reactionary? These questions are meaningless. Russian totalitarianism is above all a different culture -and therefore also a different political culture- in which the European distinction between those of the left and those of the right loses or sense. Was Khrushchev more left or more right than Stalin? The czech citizen is confronted today neither by left-wing terror nor by right-wing terror but by a new totalitarian culture which is foreign to him…)”
*
Για τις επαναστάσεις του 68 θα κυκλοφορήσει ένας τόμος από την Άγρα με δύο σχετικά κείμενα. Σημειώνω, επίσης, την κυκλοφορία της συλλογικής έκδοσης των πεζογραφημάτων του Αντονά στην Άγρα, και την μετάφραση και κυκλοφορία του Sprachgitter του Σελάν.
